Εφηβεία

Συμβουλευτική στην Εφηβείαsimbouleutiki_efibon

Μαριέττα Μαλτά

Ψυχολόγος- Ψυχοθεραπεύτρια Παιδιού & Οικογένειας

Πολύ συχνά ακούγονται οι φράσεις «κρίση της εφηβείας», «αντιδρά γιατί μπήκε στην εφηβεία» και άλλες παρόμοιες. Τι σημαίνει όμως κρίση;

Στην κινέζικη γραφή η κρίση απεικονίζεται και με ένα ιδεόγραμμα που σημαίνει ευκαιρία.

Είναι λοιπόν η εφηβεία κρίση; Και τι ευκαιρίες παρέχονται μέσα από αυτήν; Να δούμε την εφηβεία σαν ασθένεια ή σαν περίοδο που ανοίγει στον νέο άνθρωπο καινούριους δρόμους για εξερεύνηση του κόσμου και του εαυτού του;

Σίγουρα πρόκειται για κρίση. Μία κρίση όμως αναμενόμενη και απολύτως υγιή δεδομένου ότι από την παιδική ηλικία ο έφηβος ετοιμάζεται να περάσει στην ενήλικη ζωή. Δεν είναι πια παιδί που έχει απόλυτη ανάγκη τους γονείς του για να επιβιώσει, αλλά ένας νέος άνθρωπος που χτίζει την ταυτότητα του ενήλικα που πρόκειται να γίνει. Μιλάμε λοιπόν για μία μεταβατική φάση όπου όλα αναθεωρούνται και τίθενται υπό διαπραγμάτευση στον εσωτερικό κόσμο του εφήβου:

  • η σχέση του με την οικογένειά του και τους συνομηλίκους του
  • η ταυτότητά και η προσωπικότητά του
  • ο επαγγελματικός του προσανατολισμός
  • οι σχέσεις με το άλλο φύλο
  • τα όνειρα και οι φιλοδοξίες του

Όλα αυτά αποτελούν θέματα που απασχολούν ιδιαίτερα τους εφήβους και συναντιούνται στο ερώτημα «ποιος είμαι;» και ταυτόχρονα «ποιος θέλω να γίνω;»

Πώς να μην εμπεριέχει κρίσεις μία τέτοια φάση; Αυτό που κάποτε ήταν γκρεμίζεται για να ξαναχτιστεί με τα υλικά που ακόμη είναι αξιοποιήσιμα και να χρησιμοποιηθούν νέα που θα παράγουν το καινούριο οικοδόμημα, την ταυτότητα του ενήλικα.

Στη συμβουλευτική ο έφηβος έχει ένα πλαίσιο όπου μπορεί να διερευνήσει με ασφάλεια και σεβασμό στην προσωπικότητά του όλα τα ερωτήματα που τον απασχολούν και να παράγει τις δικές του απαντήσεις.  Η διαδικασία στηρίζεται στην γνώση και την ευαισθησία για τις αλλαγές που βιώνει ο έφηβος και κυρίως στην πεποίθηση απέναντι στην έμφυτη ικανότητά του να δημιουργεί, να δραστηριοποιείται και να παίρνει αποφάσεις ζωής.

 


Σχολικός Εκφοβισμός: οικογενειακές αποχρώσεις και προοπτικέςbullying3

Μαριέττα Μαλτά

Ψυχολόγος- Ψυχοθεραπεύτρια Παιδιού & Οικογένειας

Το ζήτημα του σχολικού εκφοβισμού απασχολεί τελευταία αρκετά έντονα τα επιστημονικά, εκπαιδευτικά και επικοινωνιακά δίκτυα αναζητώντας αίτια και τρόπους αντιμετώπισης. Παρότι δεν είναι ένα πρωτοεμφανιζόμενο φαινόμενο, παρουσιάζεται συχνά ως τέτοιο, ενώ δίνεται έμφαση στην ανάπτυξη πολιτικών αντιμετώπισής του κατά κύριο λόγο στα πλαίσια στα οποία εκδηλώνεται και δη στο χώρο του σχολείου. Κάτι τέτοιο σημαίνει ότι η ευθύνη της φροντίδας του παιδικού ψυχισμού επιφορτίζεται κυρίως στους εκπαιδευτικούς- παιδαγωγούς. Ο κίνδυνος που ελλοχεύει στην προσέγγιση αυτή, χωρίς να προτείνεται υποβάθμιση της σημασίας του ρόλου του εκπαιδευτικού, είναι η μειωμένη εστίαση στις δυνάμεις της οικογένειας που αναμφίβολα κατέχει τον μεγαλύτερο ρόλο στην ανάπτυξη της πνευματικής και ψυχικής υγείας του παιδιού.

Ένα παιδί το οποίο εκδηλώνει ή δέχεται στο χώρο του σχολείου συμπεριφορές που εμπεριέχουν προσβολή της προσωπικότητας, σωματική βία, ψυχολογική υποτίμηση, εξαναγκασμό σε μη επιθυμητές ενέργειες, άμεσα λεκτικές ή έμμεσες απειλές σε επαναλαμβανόμενα πρότυπα έχει εισέλθει στο χώρο αυτού που αποκαλούμε σήμερα σχολικό εκφοβισμό.

Τι είναι αυτό που ωθεί όμως ένα παιδί στο να δεχτεί ή να συμμετέχει στον σχολικό εκφοβισμό; Ποιοι περιβαλλοντικοί- οικογενειακοί παράγοντες καλλιεργούν πρόσφορο έδαφος; Εάν μπορέσουμε να κατανοήσουμε αυτούς τους μηχανισμούς που σχετίζονται με τις οικογενειακές αλληλεπιδράσεις τότε είναι που θα έχουμε τη δυνατότητα να επιδράσουμε και ευεργετικά. Διότι αν ο ρόλος του γενετικού κώδικα ευθυνόταν αποκλειστικά για τη δόμηση της προσωπικότητας και τη διαμόρφωση της συμπεριφοράς του ανθρώπου τότε δεν θα υπήρχε κανένας λόγος να μιλάμε για το ρόλο της εκπαίδευσης, της διαπαιδαγώγησης και φυσικά η συμμετοχή των γονέων στο μεγάλωμα των παιδιών τους θα ήταν αμελητέα. Κάτι που βέβαια δεν συμβαίνει.

Έχουμε λοιπόν να ρίξουμε μία τολμηρή αλλά και έντιμη ματιά στα όσα διαδραματίζονται στην οικογενειακή πραγματικότητα που μπορεί να ωθούν το παιδί στο να επιχειρήσει ή να δεχτεί υποτιμητικές για τον εαυτό του συμπεριφορές από συνομήλικους ή μεγαλύτερους. Γιατί είτε επιχειρεί είτε δέχεται δυσάρεστες συμπεριφορές το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: ένα παιδί που υποφέρει, που δυσκολεύεται να εκφράσει τα δύσκολα συναισθήματά του και που δεν αναπτύσσει το δυναμικό του προς όφελός του.

Η ανασκόπηση των ερευνών καταδεικνύει προδιαθεσιακούς παράγοντες που εμπίπτουν στον «οικογενειακό χορό» και οι οποίοι σχετίζονται κυρίως με το κομμάτι της επικοινωνίας ανάμεσα στα μέλη της οικογένειας και της διαδικασίας μάθησης δεδομένου ότι οι γονείς λειτουργούν ως βασικά πρότυπα συμπεριφοράς για τα παιδιά τους.

Παιδιά τα οποία γίνονται εύκολος στόχος υποτιμητικής συμπεριφοράς είναι παιδιά που η αίσθηση εκτίμησης του εαυτού, η πίστη τους στην αντιμετώπιση δύσκολων καταστάσεων και την ικανότητά τους να επικοινωνούν δύσκολα συναισθήματα όπως δυσαρέσκεια ή άρνηση είναι μειωμένη. Η Renae D. Duncan, PhD σημειώνει ότι στην περίπτωση των αγοριών- δεκτών bullying παρατηρείται μία ιδιαίτερα στενή- συναισθηματική σχέση με τη μητέρα, μία σχέση υπερπροστασίας που δεν ευνοεί την ενδυνάμωση και ανεξαρτησία του παιδιού, ενώ η σχέση με τον πατέρα είτε είναι απούσα είτε είναι αποδυναμωμένη ή/ και περιορίζεται στην άσκηση κριτικής από τη μεριά του πατέρα. Η σχέση του ζευγαριού ενδέχεται επίσης να έχει ατροφήσει, με συνέπεια η σύζυγος να έχει στραφεί αποκλειστικά στην ανατροφή των παιδιών, μέσω των οποίων αναζητά την κάλυψη συναισθηματικών αναγκών και ο σύζυγος να παίζει περιφερειακό ρόλο εμπλεκόμενος περιστασιακά και συνήθως αδέξια στη διαπαιδαγώγηση των παιδιών τους. Σαν αποτέλεσμα το παιδί δεν αισθάνεται αυτόνομο και ικανό να αντιμετωπίσει ενδεχόμενες προκλήσεις, τη στιγμή που η συναισθηματική εμπλοκή με τη μητέρα και η απουσία ενεργητικής καθοδήγησης και εκμάθησης από τον πατέρα δεν το οδηγούν να αναπτύξει τις επικοινωνιακές και κοινωνικές εκείνες δεξιότητες και τις συναισθηματικές βάσεις ασφάλειας ώστε να αντιμετωπίζει με αυτοπεποίθηση τις δυσκολίες στις αλληλεπιδράσεις του με άλλα παιδιά .

Στη περίπτωση των κοριτσιών- δεκτών bullying συναντάμε μία κάπως διαφορετική εικόνα. Η σχέση με τη μητέρα εδώ ενέχει το στοιχείο της απορριπτικότητας και της μειωμένης συναισθηματικής επαφής. Η επικοινωνία και η λειτουργικότητα στην οικογένεια είναι αδυνατισμένη και ανεπαρκής, τα συναισθήματα δεν εκφράζονται ανοιχτά και το παιδί αισθάνεται αδύναμο να διαχειριστεί και να επικοινωνήσει τα δικά του δύσκολα συναισθήματα, με αποτέλεσμα, υιοθετώντας μία στάση σιωπής, να καθίσταται εύκολος στόχος bullying.

Ας δούμε όμως και τι συμβαίνει με τα παιδιά που παίρνουν το ρόλο εκείνου που αν και αναζητά εύκολους στόχους- «θύματα»,  στοχοποιείται τελικά ο ίδιος περισσότερο δημιουργώντας την εικόνα μίας φιγούρας που πληγώνει, τα βέλη της οποίας όμως στρέφονται τόσο στους άλλους όσο και στον ίδιο. Ένα παιδί που εγκαταλείπει τη χαρά, τη ζωντάνια και την ανεμελιά της ηλικίας του και των φιλικών συναναστροφών σίγουρα δεν το επιλέγει συνειδητά. Η μέχρι σήμερα ερευνητική και θεραπευτική εμπειρία δείχνει πως η πρόκληση πόνου αφορμάται από τον βιωμένο πόνο. Μπορούμε να μιλήσουμε για απουσία σχέσεων εκτίμησης στην οικογένεια, για γκρέμισμα επικοινωνίας, για μίμηση προτύπων λεκτικής ή σωματικής βίας, για ψυχολογική ένταση που μπορεί να υπάρχει για διάφορους λόγους (ένταση στη σχέση του ζευγαριού και μη λειτουργική επίλυσή της, κρίσιμα γεγονότα που δεν διαχειρίζονται αποτελεσματικά με συνέπεια το οικογενειακό βούλιαγμα και την παραμέληση των παιδιών, γεγονότα τα οποία δεν έχουν συζητηθεί με το παιδία και στα οποία αντιδράει μέσω έντασης στο σχολείο κλπ.). Η έλλειψη ζεστασιάς και κοντινότητας και ο κεντρικός ρόλος της εξουσίας και της δύναμης θεωρούνται κύρια χαρακτηριστικά στην οικογένεια. Όχι μόνο το παιδί αλλά όλα τα μέλη της οικογένειας δεν σχετίζονται λειτουργικά και ικανοποιητικά. Οι σχέσεις μεταξύ τους γίνονται απόμακρες, εξουσιαστικές και κάποιες φορές μπορεί και κακοποιητικές.  

Είναι σημαντικό στο σημείο αυτό να τονιστεί πως τα παραπάνω χαρακτηριστικά δεν απαντώνται συνολικά και με τον ίδιο τρόπο σε όλες τις οικογένειες. Αποτελούν γενικά χαρακτηριστικά κάποια από τα οποία ταιριάζουν σε μία οικογένεια και κάποια όχι. Ακόμη, είναι ουσιαστικό να ειπωθεί ότι οι αλληλεπιδράσεις που προαναφέρθηκαν πολύ συχνά δεν γίνονται αντιληπτές από τους γονείς. Αν άλλωστε γίνονταν θα είχαν προβεί και στην αντιμετώπισή τους. Στόχος λοιπόν των προαναφερθέντων είναι να δοθεί μία αχτίδα κατανόησης και άρα και δυνατότητα εύρεσης λύσης.

Αν λοιπόν έχουμε να εστιάσουμε κάπου είναι στην αναγκαιότητα αποκατάστασης της ενδοοικογενειακής επικοινωνίας και της συναισθηματικής επαφής ανάμεσα στα μέλη της ώστε τα παιδιά να μπορούν να οικοδομούν με υγιή τρόπο την ταυτότητά τους. Μία ταυτότητα η οποία χτίζεται στην άσκηση εξουσίας και την επιβολή δύναμης έχει πληγεί τη στιγμή που το συναίσθημα, η τρυφερότητα και η φροντίδα έχουν απορριφθεί ως απειλητικά. Μία αίσθηση εαυτού που στερείται τη δυνατότητα έκφρασης και υπεράσπισης οδηγεί σε μία εικόνα του κόσμου όπου η χαρά υπάρχει υπό προϋποθέσεις και η δυσκολία είναι απροσπέλαστη. Αυτά είναι ακριβώς τα σημεία που η θεραπευτική εργασία με τα παιδιά και τους γονείς τους έρχεται να αντιμετωπίσει. Η υγιής σχέση των ζευγαριού μπορεί να αποτελέσει άγκυρα και πρότυπο σχέσεων για τα παιδιά με τους συνομηλίκους τους. Η ανοιχτή επικοινωνία τόσο για τα ευχάριστα συμβάντα όσο και για τα δύσκολα δύναται να δώσει μία ρεαλιστική εικόνα της πραγματικότητας η οποία σε συνδυασμό με την ενθαρρυντική και καθοδηγητική στάση των γονέων στις προσπάθειες εξεύρεσης λύσεων ενδυναμώνει την αίσθηση εαυτού του παιδιού και την ικανότητά του να διαχειρίζεται τις δύσκολες καταστάσεις και τα συναισθήματα που του δημιουργούνται.

Είναι συνεπώς ουσιώδες να αποχωριστούμε τις ετικέτες που απλώς κατηγοριοποιούν και στιγματίζουν δημιουργώντας παιδιά- θύτες και παιδιά- θύματα. Να υιοθετήσουμε μία πιο ευρεία και ουσιαστική οπτική η οποία θα προσανατολίζεται στην αξιοποίηση του οικογενειακού δυναμικού προκειμένου να εντοπίζονται οι παράγοντες εκείνοι που οδήγησαν στη ρήξη της επικοινωνίας και το μαρασμό των σχέσεων και να κάνουμε διορθωτικές κινήσεις για την ανάκτηση της λειτουργικότητας στην οικογένεια, ώστε να απολαμβάνουν υγιείς σχέσεις και να συμβάλλουν στην ανάπτυξη της προσωπικότητας όλων των μελών.

 


 

 

Εφηβεία: Η Μάχη με τον Καθρέφτηmahi

Μαριέττα Μαλτά

Ψυχολόγος- Ψυχοθεραπεύτρια Παιδιού & Οικογένειας

Η εφηβεία είναι κατά μία έννοια μία περίοδος μεταμόρφωσης. Το πέρασμα από την παιδική ηλικία στην ωρίμανση σηματοδοτείται από μία σειρά σωματικών και ψυχοπνευματικών αλλαγών.

Το σώμα αλλάζει. Οι ορμόνες φέρνουν αλλαγές στη φυσιολογία τόσο των αγοριών όσο και των κοριτσιών. Τα άκρα μεγαλώνουν και μπορεί να αισθανόμαστε λίγο άχαροι, η ακμή στο πρόσωπο δεν μοιάζει να μας κολακεύει ιδιαίτερα, το σώμα των κοριτσιών αρχίζει να αποκτά περισσότερο γυναικεία μορφή, στα αγόρια η φωνή γίνεται πιο βραχνή και αποκτούν τριχοφυΐα, ο ερχομός της ήβης και στα αγόρια και στα κορίτσια καλεί σε μία καινούρια γνωριμία με τη σεξουαλικότητα και το σώμα τους.

Το πνεύμα μας έχει να προσαρμοστεί στις αλλαγές αυτές, πράγμα που δεν είναι πάντα εύκολο. Όλη αυτή η αλλαγή μπορεί να βιωθεί σαν μια αναταραχή. Αναρωτιόμαστε «ποιοι είμαστε». Είναι αλήθεια ότι το μεγάλωμα και η είσοδος στην εφηβεία είναι η φάση ακριβώς όπου οι νέοι άνθρωποι διαμορφώνουν άποψη για τον εαυτό τους, αρχίζουν να δημιουργούν την ταυτότητά τους.

Είναι σαν να χάνουν το παιδικό καλούπι τους και να καλούνται να φτιάξουν ένα καινούριο, μένοντας στο μεσοδιάστημα χωρίς καλούπι. Αυτό είναι φυσιολογικό να δημιουργεί ένα αίσθημα κενού, εξωτερικού και εσωτερικού. Ο έφηβος νιώθει ακάλυπτος, χωρίς άμυνες.

Στα πλαίσια αυτά, η εμφάνιση αποκτά κεντρικό ρόλο κατά τη δόμηση της ταυτότητας του εφήβου. Βλέποντας την εμφάνισή του να αλλάζει, εύλογα θα αναρωτηθεί:  «Είμαι όμορφος; Είμαι άσχημος;» Μην έχοντας σαφή άποψη για τον εαυτό του, ο έφηβος θα αναζητήσει την απάντηση στο ερώτημα «ποιος είμαι» στο βλέμμα των άλλων. Θα στηριχτεί στις αρχές της μόδας, τις προτιμήσεις και τις αξίες της παρέας για να προσελκύσει το ενδιαφέρον και την προσοχή των συνομήλικων του. Θα χρησιμοποιήσει έντονο μακιγιάζ και σκουρόχρωμα ρούχα για να προστατευτεί από το κενό που αισθάνεται. Θα φτιάξει μια ιδανική εικόνα του εαυτού του στηριζόμενος στις τρέχουσες τάσεις και θα προσπαθήσει να την προσεγγίσει κάνοντας γυμναστική, ειδική διατροφή και αγοράζοντας συγκεκριμένα είδη ένδυσης. Πολλές φορές μάλιστα θα προσπαθήσει να ξεχωρίσει με μία προκλητική εμφάνιση.

Η ενασχόληση αυτή είναι αναμενόμενη και φυσιολογική δεδομένου ότι με τον τρόπο αυτό ερχόμαστε κοντά με τις αλλαγές που μας συμβαίνουν, αλληλεπιδρούμε και ανταλλάσσουμε απόψεις με τα άτομα της παρέας μας και σταδιακά διαμορφώνουμε το δικό μας προσωπικό στυλ και ύφος.

Η αναμέτρηση όμως με τον καθρέφτη είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι δεν είναι πάντα αντικειμενική και η απάντηση που μας δίνει είναι σαφέστατα ελλιπής. Ο καθρέφτης δεν μπορεί να μας δείξει ποτέ αυτό που αντικρίζουν οι άλλοι κι αυτό γιατί ένα πρόσωπο δεν αποκαλύπτει την προσωπικότητα του παρά μόνο όταν ζωντανεύει.

Το να μας ενδιαφέρει μια καλή και φροντισμένη εμφάνιση είναι καλό. Το να επιθυμούμε να  δώσουμε στην εμφάνισή μας στοιχεία του χαρακτήρα μας, επίσης. Αρκεί να μην μένουμε όμως μόνο εκεί, στο εξωτερικό. Γιατί τι έχει να (απο)δείξει ένα είδωλο του καθρέφτη για τα όνειρα, την προσωπικότητα και τις ικανότητές μας;

Εδώ βρίσκεται και η διαφορά ανάμεσα στην ομορφιά και τη γοητεία. Εύκολα μπορούμε να κουραστούμε από έναν εξωτερικά εντυπωσιακό αλλά ενοχλητικό άνθρωπο, ενώ από την άλλη πλευρά πολύ δύσκολα θα ξεκολλήσουμε τα μάτια μας από πρόσωπα ατελή αλλά γεμάτα αυτοπεποίθηση και ζωντάνια. Σίγουρα θα έχουμε νιώσει υγιή ζήλια για έναν συνομήλικο ή μία συνομήλικη που δραστηριοποιείται έντονα, χαμογελάει συχνά και μοιάζει να νιώθει σιγουριά ακόμη και αν εμφανισιακά δεν έχει προδιαγραφές μοντέλου.

Το στοίχημα έγκειται στο να αξιοποιήσουμε και να αναδείξουμε παράλληλα αυτό που είμαστε, τα όμορφα στοιχεία της προσωπικότητάς μας. Το να προσελκύουμε απλώς την προσοχή με τρόπους που δεν μας εκφράζουν ως προσωπικότητες, το να συγκεντρώνουμε  τα βλέμματα πάνω σε κάτι που δεν έχουμε, ενέχει τον κίνδυνο να απογοητευτούμε: ξέρουμε ότι είναι ψεύτικο.

Έχουμε λοιπόν μέσα σ’ αυτή τη διαδικασία να μας επιτρέψουμε να αναδείξουμε τον πραγματικό μας εαυτό. Να προσπαθήσουμε και εμείς οι ίδιοι με ειλικρίνεια και αυθεντικότητα να αναζητήσουμε εκείνα τα στοιχεία που πραγματικά μας εκφράζουν σε όλα τα επίπεδα, εμφανισιακά, πνευματικά κλπ. μια διαδικασία η οποία μπορεί να είναι πλαισιωμένη με την αγωνία του άγνωστου, είναι όμως και αφάνταστα δημιουργική τη στιγμή που έχουμε τη δυνατότητα να δοκιμάσουμε διαφορετικές επιλογές και να επιλέξουμε εμείς οι ίδιοι αυτά που μας ταιριάζουν καλύτερα, αυτό που θέλουμε να είμαστε. Και όσο μένουμε πιστοί στον εαυτό μας και στην εσωτερική μας φωνή τόσο περισσότερο το είδωλο του καθρέφτη θα είναι απλώς ένα ελάχιστο δείγμα της αληθινής μας γοητείας.